چاقو سازی

‌ ‌‌‌صـنعت‌ چاقو سازی در ایران بیشتر درشهرهای زنجان، مشهد، اصفهان، شاه‌آبادغرب (کرند)، ماسوله و کم‌وبیش در‌ جاهای‌ دیـگر‌ مـعمول اسـت. شهرزنجان مرکز صنعت‌دستی چاقوسازی است و نام زنجان همیشه چاقوی آن راتداعی می‌کند و ظرافت‌ و دقتی که در کـارهای آن وجود دارد درکمتر جائی دیده شده است. چاقوهای‌ ساخت مشهد هم معروف‌ است‌،‌و چـاقوی اصفهان نیز ویژگی خـاصی دارد و بـیشتر به کار روستائیان و کشاورزان می‌آید. در کرند همه نوع صنایع دستی آهنی معمول است و بیشتر کلیدسازی و چاقوسازی. صنعت چاقوسازی شهر کوهستانی ماسوله نیز‌ درحدود سی‌چهل‌سال پیش رواج فراوان داشته و دراین شهر کوچک درحـدود یکصدباب مغازه چاقوسازی وجود داشته است که اکنون بیش ازچهار پنج مغازه باقی نمانده است.

این گفتار فقط به ذکر ابزار‌ کار‌ چاقوسازان و نحوة ساختن و سوارکردن چاقوها اختصاص خواهد داشت.

ابـزار کـارچاقوسازان چند دسته است.

الف ـ ابزارهای نگهدارنده که عبارتند از:

1- گیره (طرح شماره1). معمولأ این گیره‌ها را آهنگران یا خود چاقوسازانی‌ که‌ دراین کار خبرگی دارند، میسازند. این گیره روی کنده چوبی سوار می‌شود و هـمان کـنده باندازه نیم‌متر در زمین کار گذاشته شده است. طول این کنده چوب بستگی به این‌ دارد‌ که چاقوساز بطورنشسته و دوزانو روی زمین کارکند و یا اینکه روی صندلی بنشیند. چاقوساز همیشه درجهتی ازاین گـیره مـی‌نشیند که دسته چرخان گیره در طرف دست راستش باشد. بیشتر مراحل‌ چاقوسازی‌ پشت‌ این گیره انجام می‌گیرد.

2- دستگیره‌ (طرح‌ شماره‌2). اینن دستگیره‌ها بری نگهداشتن قطعات چاقو روی چوب‌گیره است که سـوهانکاری بـه آسـانی صورت گیرد و قطعات چاقو روی چـوب‌گیره نـلغزد.

3- (طـرح‌ شماره‌3). برای‌ خم و راست کردن قطعات چاقوبکار میرود و بجای میخ‌چین‌ هم‌ کار می‌کند.

4- انبر آتشکاری (طرح شماره4). که دسته‌ای بلند دارد و فـقط در مـوقع عـملیات مربوط به آتشکاری مورد استفاده‌ است‌.

5- چوب‌ گـیره (طـرح شماره5). که ازیک تکه چوب سخت ساخته می‌شود‌. این چوب گیره را به دهانه گیره می‌بندند و قطعات چاقو را که بـاید سـوهانکاری شـود روی آن می‌گذارند‌ و با‌ دستگیره‌ آنرا روی چوب گیره محکم می‌بندند.

ب ـ ابزارهای کـوبنده:

1- چکش آتشکاری (طرح‌ شماره‌6). وزن آن معمولأ 300 یا 400 گرم است و دسته آن چوبی است. فولاد سرخ‌شده در درون‌ کوره‌ را‌ با ضربات ایـن چـکش در روی سـندان به شکل اولیه قطعات چاقو‌ در‌ می‌آوردند‌.

2- چکش کوچک (طرح شماره7). وزن آن مـعمولأ 100 تـا 150 گرم است و دسته آن‌ نیز‌ چوبی‌ است و برای میخ‌کوبی چاقو و سایر امور مربوط به کناره‌گیره مـورد اسـتفاده اسـت.

ج ـ ابزارهای ساینده‌

1- سوهان‌ تخت با عاج درشت (طرح شماره8). برای سائیدن قـطعات چـاقو کـه ازکار آتشکاری‌ درآمده‌ است‌. بااین سوهان شکل نهائی قطعات چاقو را در می‌آورند.

2- سوهان تخت بـاعاج‌ریز (طـرح شـماره‌9). برای‌ صاف‌کردن کلیه سطوح همین قطعات.

3- سوهان نیم گرد (طرح شماره10). برای شکل‌ دادنـ‌ بـه‌ قسمتهائی از چاقو که حالت انحنا دارند.

4- سوهان گرد ریز یا دم‌موشی (طرح شـماره11‌). بـرای‌ انـداختن خطوط تزئینی روی باربند چاقو و سائیدن و صاف‌کردن درون ناودان تیغه.

5- چوب‌ساب‌ (طرح‌ شماره‌13). با عاج‌های کـاملأ درشـت برای سائیدن اضافات شاخ‌گوزن برای دسته چاقو


د ـ ابزارهای‌ علامت گذارنده:

1- قلم ناخن (طرح شماره14). بعداز اتمام شـدن تـیغه درکار آتشکاری، تیغه را مجددأ‌ در‌ درون کوره سرخ می‌کنند و با این قلم در کنار لبـه پهـن چـاقو‌ جای‌ ناخن می‌گذارند که بتوان چاقو را باز‌ کرد‌.

2- قلم‌ ماه (طرح شماره15). که کار هـمان‌ قـلم‌ نـاخن را انجام میدهد و بعضی‌ها بجای قلم ناخن، قلم ماه در روی تیغه‌ میزنند‌.

3- قلم نـشان (طـرح شماره16‌). که‌ اسم یا‌ علامت‌ مخصوص‌ چاقوساز روی آن نقش شده است‌ و بعد‌ از کار سوهانکاری و قبل از آب دادن تیغه بـه کـمک این قلم‌ و ضربه‌ آرامی با چکش این نشان را‌ روی قسمت انتهائی تیغه‌ چـاقو‌ (نـزدیک میخ لولای تیغه) نقش‌ می‌کنند‌ تا سازنده آن مـشخص بـاشد.

 

4- سـمبه‌نشان (طرح شماره17). با این سمبه‌نشان، قبل‌ از‌ سـوراخ کـردن جای سوراخ رابا‌ یک‌ ضربه‌ آرام چکش مشخص‌ می‌کنند‌ که مته درست دراین‌ مـحل‌ قـرار گیرد و دراثر فشار از روی کار نـلغزد.

ه ـ ابـزارهای سوراخ کـننده:


1-مته(طرح شماره‌18‌). این مته‌ها را خـود چـاقوسازها از‌ فولاد‌ سخت‌ می‌سازند‌ و برای‌ سوراخ کـردن همه‌ قطعات‌ چاقو بـکار مـیرود. دسته آن چوبی وقسمت فلزی بـالای آن در مـوقع سوراخ کردن در داخل‌ سرمته‌ که‌ چوبی است میچرخد.

2- مته خزانه (طرح شماره‌19‌). ایـن‌ مـته‌ نیز‌ به‌دست‌ خود چاقوسازان سـاخته مـی‌شود و کـلفتی آن کمی بیشتر ازمـته‌های مـعمولی است و برای گشادکردن سـوراخ روی بـاربند که میخ لولای تیغه باید در آنجا پرچ شود، بکار میرود‌، وهمچنین برای گشادکردن سوراخ‌های سطح درونـی آسـتری که باید شاخ گوزنی روی آن با دومـیخ سـوار شود. دسـته ایـن مـته خزانه‌ها یا بصورت هـمان مته معمولی است و کمانه‌کار می‌کند و یا‌ بصورت‌ لنگردار است و با حرکت پی‌درپی عمودی دست مـی‌چرخد (طـرح شماره20).

3- کمانه (طرح شماره21). که تـسمه چـرمین آن یـکبار بـه دوردسـت مته تاب مـیخورد و بـا پس وپیش بردن‌ آن‌ حرکت دورانی به مته می‌دهد و فشار دست دیگر روی سر مته باعث سوراخ شـدن مـ‌شود.

4- دریـل (طرح شماره22). که برای سوراخ کردن‌ بـکار‌ مـیرود و اکـنون بـیشتر چـاقوسازان ازایـن‌ ابزار‌ استفاده می‌کنند و مته‌های معمولی کم‌کم متروک شده است.

و ـ ابزارهای برنده:

1- اره (طرح شماره 23). برای بریدن شاخ گوزن.

2- کمان اره یا اره آهن‌بر (طرح‌ شماره‌24).

3- قلم آهن‌بری (طرح‌ شماره‌ 25). بـرای بریدن فولاد و آماده کردن آنها برای آتشکاری.

4- قلم سه گوش (طرح شماره 26). که از سوهان سه‌گوش درست می‌کنند و برای قطع کردن قطعات چاقو در موقع آشتکاری است‌. آنرا‌ روی سندان می‌گذارند و قطعه آهـنی کـه باید بریده شود به لبه تیزآن تکیه میدهند و با یک ضربه چکش آن را قطع می‌کنند.

 

ز ـ ابزارهای مقاومت کننده:

1- سندان (طرح شماره 27). که انتهای آن درکنده چوبی فـرورفته اسـت و این کنده را در کنار کوره‌ توی زمین کار می‌گذارند و برای مرحله آتشکاری مورد استفاده چاقوسازان است‌.

2- سندان‌ کوچک‌ (طرح شماره28). درکنار گیره کار گـذاشته مـی‌شود و برای میخ کوبی و صاف‌کردن قـطعات چـاقو است.

ح ـ ابزارهای حرارت‌دهنده‌:

1- ‌‌کوره‌ (طرح شماره29). مرکب از یک محفظة گلی و یک دم از پوست گوسفند‌ یا‌ بز‌ که با یک لوله فلزی به هم ارتباط دارند. بـا بـاز کردن دهانه دم با‌ دسـت، هـوا را درآن ذخیره می‌کنند و با بستن دهانه آن و فشار دادنش بطرف‌ محفظة گلی، هوای متراکم‌ را‌ بدرون محفظة گلی میرانند و این هوا موجب برافروخته شدن آتش درون کوره و سرخ شدن قطعات فولادی که درون کوره اسـت مـیشود.

کار چاقوسازی مراحل مختلف دارد. مرحله اول آتشکاری است که‌ دراین مرحله فولاد باکمک حرارت کوره و ضربات چکش و مقاومت سندان شکل ابتدائی قطعات چاقو را بخود می‌گیرد. در مرحله دوم این قطعات با کمک قـدرت نـگهداری گیره و دسـتگیره و چوب گیره و قدرت‌ سایندگی‌ سوهان‌ها و سمباده‌ها شکل اصلی‌اش را بدست می‌آورد. در مرحله سوم این قطعات بازهم به کـمک قدرت نگهداری گیره و دستگیره و قدرت سوراخ کنندگی مته و کمانه سوراخ مـی‌شوند. در مـرحله چـهارم تیغه‌ و فنرها‌ با کمک حرارت کوره و خاصیت آب‌دهندگی نفت سیاه،‌آب میخورند. در پنجمین مرحله قطعات آب داده شده با کـمک ‌ ‌قـدرت نگهداری گیره و دستگیره و چوب گیره و قدرت سایندگی انواع سمباده‌ها‌ پرداخت‌ و صیقلی می‌شوند. و درمـرحله شـشم بـا کمک قدرت کوبندگی چکش کوچک و قدرت مقاومت سندان کوچک به هم میخ می‌شوند و شکل نـهائی چاقو بدست می‌آید. دراین مرحله نیز خرده‌کاری‌هائی وجود دارد‌ که‌ باربند‌ برنجی آنرا بـا سوهان می‌سایند‌ و سمباده‌ مـی‌زنند‌

وبـا گرد آجر آنرا صیقل می‌دهند و قسمتهای اضافی دسته چاقو و پشت فنررا نیز می‌سایند و پرداخت می‌کنند و روی شاخ گوزن را نفت‌ سیاه‌ میمالند‌ تا تیره‌تر و شفاف‌تر شود.

ذکر بعضی از فوت‌ و فن‌های‌ کار:

1- در مرحله آبـ‌دادن، فنر را بعدازسرخ شدن، توی نفت سیاه می‌اندازند و بعدازاینکه آب گرفت آن را دوباره توی‌ آتش‌ می‌گذارند‌ که قدری ازآب آن گرفته شود تا دراثر فشار نشکند‌. درهمین مرحله تیغه را بعداز آب‌دادن بازهم روی آتش می‌گذارند که کـمی ازآب آن بـپرد و رنگ تیغه به‌ بنفش‌ گرایش‌ پیدا کند تا دراثر برخورد با اجسام سخت لبه آن نپرد‌.

2- قطعات‌ تشکیل دهنده یک چاقو را یک پستاحی می‌گویند و چون چاقوسازان روزی چند چاقو می‌سازند، بعداز ایـنکه‌ هـمه‌ پستاحی‌ها‌ را به نوبت سوراخ کردند و به مرحله آبکاری رسید،‌برای اینکه پستاحی‌ها‌ درموقع‌ آبکاری‌ باهم مخلوط نشوند به هرکدام از پستاحی‌ها علامت ویژه‌ای می‌گذارند.

3- برای روکش دسته چاقوها‌ معمولأ‌از‌ شـاخ‌ گـوزن استفاده می‌کنند و طریقه کار چنین است:

اول شاخ گوزن را باندازه طول دسته‌ چاقو‌ بشکل استوانه‌هائی با اره می‌برند. بعد آنرا درداخل ظرف آبی روی کوره می‌جوشانند‌ تا‌ خوب‌ نرم شود. برای رنـگ کـردن آنـها درهمین حال جوشیدن قدری جـوهرقرمز اضـافه مـی‌کنند. این‌ استوانه‌ها‌ دراین حال به راحتی به کمک گیره واره به اندازه سطح دسته چاقو‌ بریده‌ می‌شودو‌ اضافات داخل آن باره و چوب‌ساب ازبـین مـیرود و فـقط لایه‌نازکی ازآن باقی میماند. این نوارهای باریک‌ را‌ روی دسته چـاقو بـا دومیخ سوار می‌کنند و سرمیخ‌ها را در قسمت داخلی‌ که‌ مته‌ خزانه مورده است پرچ می‌کنند تا درنیاید.

هرچاقو شامل قطعات زیر اسـت:

تیغه،‌فنر (در چاقوهای ضامندار معمولأ دوفنر وجود دارد‌ بـنام‌ فنر بزرگ و فنر کوچک)، آستری که دوتکه است و همه قطعات چاقو به آنها سوار می‌شوند، روکش‌ دسته‌ کـه مـعمولأ‌شاخ گـوزن یا پلاستیک است و دسته چاقو رامی‌پوشاند. قسمت برنجی که‌ روی‌ آسـتری اسـت و لولای تیغه درآن قرار گرفته‌ است‌ باربند‌ نام دارد و شیارهائی که تیغه چاقوهای ضامندار‌ در‌ جهت طول آن است ناودان نـامیده مـیشود. طـرحهای 30 و 31 و 32 و 33 نشان‌ دهنده‌ نحوه کار با ابزار است‌ و طرحهای‌ 34 و 35‌ و 36‌ و 37‌ بیان کننده چگونگی سـوارکردن قـطعات چـاقوها‌ و طریقه‌ باز وبسته شدن آنهاست.

بانک اطلاعات مشاغل مجموعه