طرح هاى نرده پنجره در دوره قاجاريه
بناهاى دوره قاجارى شهر همدان پنجره هايى با نرده هاى زيبا و متنوع دارد كه نشان از هنر نرده سازان همدانى است. اين دوره، سرآغا  استفاده  فلز به جاى چوب در ساخت نرده پنجره ها است كه به گل نرده معروفند.
بررسی ها نشان داد كه ساخت نرده پنجره ها نخست جنبه  تزيين، حجاب، و حفاظت داشته، ولى به مرور زمان جنبة تزيينى آن قوت بيشترى يافته است. در آغاز، طرح نرده پنجره هاى بناهاى دوره قاجاريه همدان برگرفته از هنر غيربومى بوده و شكلى شبيه  به «S»pvt   با پيچش حلزونى داشته است. اين شكل تنها طراحى و ساخت نرده پنجره هايى با ابعاد خاص از مستطيل را ميسر مى كرد و استادكاران نمیتوانستند سطح پنجره هايى با ابعاد مختلف مستطيل
و شكل هاى متفاوت مانند منحنى را كاملاً پوشش دهند. به همين علت آ ن ها ابعاد شكل «S»  را تغيير مى دهند و به ابعاد مختلفى دست مى يابند كه سطح كامل پنجره ها را پوشش مى دهند. درنهايت استادكاران با تجربه اندوزى و لحاظ كردن نيازهاى روز، دست به نوآورى مى زنند  و خلاقانه با تغيير عمده در شكل شبيه «S» نقش نماهاى جديد و متنوعى  ابداع می کنند كه خود به عنصرى نو بدل مى گردد و می توان با قرينه سازى، تركيب، و تكثير آ ن ها به انواع شكل هاى زيبا با ابعاد متفاوت دست يافت. اين نوآورى تا آنجا پيش مى رود كه به طر ح هايى منحصربه فرد و در نوع خود بى نظير منتهى مى گردد،
طر حهايى با نقوش متفاوت كه هريك سرآغازى در ساخت انواع نرده پنجر ه در دوره پهلوى گشت. اين طرحها در زيرنقش مستطيل و با قرينه سازى اجرا مى شوند.
بررسی ها روند تكاملى را در ساخت نرده پنجره ها نشان داد كه از تنوع ابعاد و شكل پنجره  ها تبعيت میكند.
هدف در اين پژوهش، مستندسازى طر ح هاى به كاررفته در نرده حفاظ پنجره و بررسى و شناسايى رو شهاى ترسيم و ساخت آ ن و نيز بوم ىسازى هنر وارداتى به دست هنرمندان ايرانى است. جمع آورى اطلاعات در اين پژوهش توصيف ى تحليلى، با مطالعه ميدانى صورت گرفته است. به اين منظور 68 نرد ه پنجره در بناهاى باقى مانده از دورة قاجاريه شهر همدان شناسايى، مطالعه، و بررسى گرديده و در چهار گروه دسته بندى شده است


در معمارى ايرانى براى پوشش روزنه ها و پنجره ها از شبكه هاى سفالى، كاشى، و چوبى و مانند آ نها استفاده می شده است. اما از دورة قاجاريه با نفوذ فرهنگ معمارى غرب و شروع برون گرايى در معمارى ايرانى، اين امر با طرح و مواد اوليه متفاوتى بر روى پنجره هاى نماهاى بيرونى بناهاى اين دورة شهر همدان انجام مى شود. نرد ه هايى فلزى با طر حهاى جديد  )ولى با همان كاربرى كه در معمارى ايرانى بوده، يعنى حفظ حرمت و ايجاد حجاب(  نمايان و شكلى نوى در نماى شهرى ايجاد مى شود. در بناهاى اين دورة شهر همدان نرده پنجره هاى زيبا و متنوعى است كه نشان از هنرمندان نرده ساز همدانى دارد.
اين دوره سرآغاز استفادة فلز به جاى چوب در ساخت نردة پنجر هها است كه به گل نرده معروفند و با ميله هاى نازك فلزى فرم داده و ساخته شده اند. با نفوذ فرهنگ غرب، وجود مذاهب مختلف، و ارتباطات بازار مهم همدان با مردم و با ديگر كشورها حضور مردم در جامعه پررنگ مى شود و فضاى شهرى را بااهميت مى گرداند و نگاه افراد منزل را از درون به بيرون متوجه م ىكند.
حال آرامش و زيبايى منظر فضاى حياط جاى خود را به هياهو و رفت وآمد فضاى شهرى در كوى وبرزن مى دهد. مشاهده اين منظر نياز به شبكه اى بر روى پنجره دارد تا از ديده شدن در پشت پنجره و فضاى داخلى جلوگيرى كند و آن را بپوشاند. از طرفى نيز جلوه گرى در اين دوره باب مى شود و نفوذ فرهنگ اروپايى در معمارى توجه را به نماسازى و نماى شهرى جلب می كند.
اين امر خود در تشويق مردم به ساخت حفاظ پنجره هايى زيبا تأثير میگذارد و باعث مى گردد كه پنجره هاى چوبى ساده خانه هاى دوره قاجاريه، در نماهاى بيرونى داراى نرده فلزى با انواع طر ح هاى جديد گردد و در كنار سردرهاى زيباى آجرى همدان، سرآغازى بر توجه به بدنه هاى شهرى و جايگاه آن در معمارى ايرانى اين دوره و دوره هاى بعد گردد. اما اين پرسش باقى است كه استفاده از نرده پنجره فلزى از چه تاريخى و در كدام شهر آغاز گرديده وجايگاه شهر همدان در اين بين كجا است؟
 متأسفانه با توجه به اينكه تاكنون هيچ پژوهشى با اين موضوع در سطح كشور صورت نگرفته و اطلاعاتى نيز در دسترس نيست، مى طلبد كه تحقیق هاى مشابهى در ساير شهرها انجام گردد تا از مقايسه داده هاى آ ن ها با يكديگر بتوان به يك نتيجه قابل تعميم رسيد.
انتخاب شهر همدان تنها به علت دسترسى آسان پژوهشگر و نيز فزونى نرده پنجره ها  در بافت تاريخى اين شهر بوده است.
متأسفانه امروزه با كنار زدن معمارى دورة قاجاريه و تخريب آثار به جاى مانده از آن، اين معمارى در حال محو شدن از صحنه شهرسازى همدان است و با خود هنر ارزنده هنرمندان سازنده نرده پنجره همدانى را به فراموشى مى برد. از طرفى در گذر زمان نامى از اين هنر و هنر مندان به ميان نيامده و سخنى نيز گفته نشده است. اين در حالى است كه آ نها با ورود هنر غرب و رنگ باختن معمارى ايرانى توانستند، با نوآورى، شكل هاى زيبا و نوى را در نرده  پنجره ها  ايجاد كنند و از يكنواختى به تنوع بگرايند و نماهاى زيبايى را در بدنه شهرى ابداع كنند. اگر اين امر در همه معمارى ما جارى گرديده بود، شايد امروز سبكى نو از معمارى ايرانى، چشم نواز ديدگان ما بود. پس جاى دارد با شناخت و ثبت اين هنر ارزشمند، بخشى از تاريخ معمارى ايرانى و فرهنگ نرده سازى براى پنجره را حفظ و از آن در احياى نرده پنجره های  اين دوره از معمارى ايران و نيز در معمارى امروز استفاده كنيم.

اين پژوهش با اهداف زير انجام شده است:
 مستندسازى با هدف حفظ طرح هاى به كار رفته در نرده پنجر ه هاى دورة قاجاريه.
 بررسى و شناسايي رو شهاى ترسيمى آ نها.
 استفاده در مرمت و احياى بناهاى دورة قاجاريه.
 استفاده در معمارى امروز.

نويسنده فرضيه هاى زير را مطرح كرده است:
1) طرح هاى حفاظ پنجره ها داراى الگوى مشخصى بوده است.
2) هنر ساخت نرده پنجرة فلزى از دورة قاجاريه در شهر همدان آغاز شده است.
3) استاد كاران نرده ساز پنجره در همدان توانسته اند با نوآورى، متناسب با ابعاد پنجره ها، طر حهاى متنوع و جديدى را بيافرينند.

1) وجه تسمية پنجره، نرده پنجره و نردة پنجره
كلمة پنجره  به معناى دريچه مشبك، احتمالاً از قرن چهارم وارد زبان فارسى شده است.  اين واژه برگرفته از واژه پنجارا سانسكريت به معناى قفس است. در لغت نامه فارسى به معناى دريچه اى در ديوار و يا دريچه اى مشبك است. در گذشته واژه هاى ديگرى براى انواع پنجره ها  و نورگيرها در معمارى ايرانى استفاده شده كه از آن جمله می توان به روزن، ارسى،دريچه، پاچنك، بالگانه و نيز فخرومدين، دارآفرين، شباك، زره،
يا ضريح اشاره كرد.
در فرهنگ معين كلمة نرده، به معنى  تارمى  چوبى يا  فلزى كه در اطراف باغچه و خانه يا جلوى ايوان درست كنند آمده است. در فرهنگ نامه معمارى ايران، در مراجع فارسى نيز كلمه نرده، به معنى ميله هاى چوبى يا فلزى نزديك به هم و معمولاً متصل به ميله هاى افقى، و بيشتر با ذكر جنبه حصار يا حفاظ آن، آورده شده است.
از بررسى معنى كلمة نرده در فرهنگ معين و فرهنگ نامه معمارى ايران میتوان نتيجه گرفت كه نرده در معمارى ايرانى دو كاربرى داشته
: (1 جلوگيرى از سقوط در سطوح ناهم سطح،
(2 ايجاد حريم و عدم دسترسى به فضاى معمارى.
در بناهاى دورة قاجاريه شهر همدان پنجره ها  چوبى دو لته با بازشو شيشه دار هست كه بر روى آ نها نرده هاى فلزى با انواع طرح هاى هندسى نصب گرديده است. اين ساختار مشبك در حقیقت ( نرده پنجره ) هستند كه اصطلاح آن از طرف نويسنده  براى اين نوع نرده ها در نظر گرفته شده است. در يك جمع بندى، با توجه به معنى و كاربرى حفاظ براى نرده و گشودگى در ديوار براى پنجره می توان گفت كه نرده هاى بكار رفته در جلوى پنجره ها ی بناهاى دوره قاجاريه همدان حفاظى براى اين پنجره ها هستند. پس می توان آ نها را با اصطلاح نرده پنجره نام برد و كاركرد آن ها را حفاظ مخصوص پنجره دانست.
در گذشته دورتر كه هنوز استفاده از شيشه و كاغذ  پنجره معمول نبوده، واژه پنجره بيشتر به ساختار مشبك و ثابت گفته می شده كه در صورت نياز با كاربرد حفاظ، برگشودگی ها، و روز نه اى بناها نصب می گرديده كه هم حافظ بوده و حجاب و هم نور و هوا را از ميان خود عبور می داده و هم امكان ديد به بيرون را فراهم می كرده و ساختار آن مانع ديده شدن فضاى پشت پنجره می شده و معمولاً نيازى به باز شدن نداشته است. اين نوع پنجره ها را می توان با اصطلاح نرده پنجره نیز نام برد.
بدين معنا كه نرده و پنجره از ساختار يكپارچه اى تشكيل شده و هردو يكى است و عنوان فوق به معنى نرده و پنجره مانند  اصطلاح در پنجره می تواند اصطلاح مناسبى براى اين نوع  پنجره ها باشد. از قديمی ترين نمونه هاى نرده پنجره را می توان به فخرومدين اشاره داشت. اين نوع نرده پنجره را با قطعات  گل پخته به اشكال هندسى و غيرهندسى میساخته اند. و چون در فواصل آ نها حفره هايى پديد می آمده می كوشيدند تا شكل و هيئت سورا خها نيز زيبا باشد  . معمولاً طرح هاى به كاررفته در آ نها بيشتر گلچين است  ، و با گل هاى سه و پنج رجى پوشانده شده اند . نام گل ها بر اساس تعداد رج هاى آجر به كاررفته در آ نها كه اعداد فرد است مانند سه رجى يا رگى نام گذارى می شود

طرح هاى نرده پنجره در دوره قاجاريه
. از نمونه هاى اوليه آن میتوان به نرده پنجره هاى مسجد جامع هزارسالة اردستان اشاره داشت. استفاده از نرده پنجره هاى فخرومدين تا دورة صفويه و نيز قاجاريه ادامه داشته است. نمون ههايى از اين نوع نرده پنجره
را می توان در خانه هاى روستاى ابيانه اصفهان و نيز نمونه اى در مسجد حكيم اصفهان مشاهده كرد كه ماهرالنقش اسم طرح آن را گل نو معرفى كرده است .
. پيشينة پژوهش و روش تحقيق
پس از طرح پرسش هاى پژوهش، براى دستيابى به اطلاعات مورد نياز مطالعه كتابخانه اى انجام گرفت و پس از جستجو در منابع مختلف مشخص گرديد كه تاكنون هيچ پژوهشى نه تنها در مورد طرح نرده پنجره هاى شهر همدان بلكه هيچ يك از شهرهاى ايران نيز انجام نشده است و اين تحقيق اولين پژوهش در خصوص اين موضوع در ايران است. اما در مورد پنجره، پژوهش هاى گوناگونى صورت گرفته است كه از آن جمله میتوان به مواردى اشاره كرد:
استاد پيرنيا پيوست چهارم كتاب خود را به طور كامل به مبحث در و پنجره در معمارى ايران اختصاص داده است و در آن به معرفى انواع درها و پنجره ها پرداخته و طرح نمونه هايى از آ نها را در اين بخش از كتاب خود آورده است. حسين سلطان زاده در كتاب پنجره هاى قديمى تهران، عكس و طرح انواع پنجره هاى قديمى شهر تهران را، بيشتر مربوط به طبقة اول ساختمان ها در بدنه شهرى، به تصوير كشيده است. در بعضى از اين تصاوير نرده هايى با طرح گل نرده به چشم مى خورد كه شكل آن ها در نقشه پنجره ها، بدون هيچ توضيح و روش ترسيم، آورده شده است
. استاد ماهرالنقش در كتاب خود با نام مسجد حكيم به معرفى فضاهاى مختلف اين مسجد پرداخته و در ادامه آن به معرفى تزيينات نماها و سردرها اشاره دارد. در اين بين با ارائه عكس و طرح پنجره هاى مشبك آجرى، تنها به معرفى اسم آ نها با نام شبكه گل نو بسنده كرده است. همچنين طرحى ديگر از اين نوع پنجره را با نام شبكة شش درشش منظم معرفى می كند
 زهرة قاضی حسينى در پايان نامة خود به بررسى پنجره پرداخته، ولى اشار هاى به نرده پنجره نكرده است. همچنين در فرهنگ نامه معمارى ايران، كه زير نظر محمد بهشتى و همكاران به طبع رسيده، اصطلاح هاى مختلف پنجره را به طور كامل آورده اند

مدل های نرده پنجره در دوره قاجاريه
. مجيد فتح ىزاده در پايان نامه خود به بررسى نقوش گره چينى در پنجره كاخ ها و مساجد پرداخته، اما در آن سخنى از نردة پنجره به ميان نياورده است. سپيده زمانى در پايان نامة خود به بررسى رنگ ها و كاركرد آن در ساختار ارسى خانه هاى دورة قاجاريه پرداخته، ولى اشار هاى به نرده پنجره نكرده است.
 دكتر محمدعلى پارسا به واژه شناسى پنجره و بررسى انواع و اهميت فرهنگى آن پرداخته است و كاربرى آن را در معمارى ايرانى، نوررسانى، تأمين ديد، و پيوند درون و بيرون مى داند. دكتر محمدمهدى گودرزى سروش و همكاران در مورد نوع، تاريخچه، و چگونگى شكل گيرى پنجره هاى ارسى سخن گفته اند، اما اشاره اى به نرده  پنجره و يا انواع پنجره هاى مشبك و يا نقوش به كاررفته در آن ها نكرده اند.
 ميثم خزاعى در پايان نامة خود به اهميت نور ونقش نورگيرها پرداخته و به تفكر عارفانه نگارگر ايرانى در اين خصوص مى پردازد، ولى اشاره اى به نرده پنجره نكرده است.
نيلوفر عليپور در مورد طرح ارسى كاخ هاى دورة قاجاريه تهران سخن گفته است و در آن به انواع نقش هاى بته جقه، چهارپر و طر حهاى قاب بندى و گل اشاره دارد، ولى اشار هاى به نرده پنجره نكرده است.
اين مقاله حاصل كار پژوهشى دوساله با عنوان شناسايى و بررسى طرح نرده پنجره هاى به كاررفته در بافت تاريخى شهر همدان است. نوع پژوهش توصيف ى تحليلى و روش جمع آورى اطلاعات پيمايش ميدانى است. پس از تهيه نقشه بافت تاريخى شهر همدان با پيمايش كوچه به كوچه، 68 بناى باارزش، كه نرده پنجرهاى طر حدار داشتند، شناسايى و از اين نرده پنجره ها به صورت جداگانه عكس تهيه  و سپس اندازه و ابعاد آ نها برداشت شد. پس از جمع بندى در اين مرحله، مطالعه و بررسى به منظور يافتن روش ترسيم و تكثير طر حها آغاز شد. نويسنده خود به روش ترسيم نقش ها دست يافت. نقشة آن ها با نرم افزار اتوكد  ترسيم گرديد. درنهايت طر حهايى بررسى شدند كه ابعاد، زيرنقش، روش ترسيم و يا روش تكثير داشتند.

نرده پنجره سنتیقديمی ترين نمونه باقى مانده از نرده پنجره در معمارى شهر همدان را میتوان در مقبرة شيخ الاسلام حسن بن احمد عطارحافظ ابوالعلاء  ، معروف به برج قربان، مشاهده كرد. اين بنا برجى دوازد هضلعى آجرى با گنبدى هرمى است كه در چهار جهت جغرافيايى شمال، جنوب، شرق، و غرب چهار نرده پنجره به عرض حدود 70 و طول حدود 110 سانتی متر دارد. در اين نرده پنجره ها كه با مصالح به كاررفته در بنا ساخته شده اند، چيدمان آجرى مشبكى با فضاهاى خالى مستطيل شكل براى تبادل هوا و ورود نور ايجاد شده اند. اين نوع نرده پنجره در دوره هاى بعدى معمارى شهر همدان و نيز دورة قاجاريه به كار گرفته شده است
نوع ديگرى از نرده پنجره نرده پنجر ه با كاربرد عدم دسترسى به فضاى معمارى و با جنس چوب است. اين نوع نرده پنجر ه را می توان در بقعة امامزاده يحيى در شهر همدان مشاهده كرد.
ساختمان مركزى آن، كه مربع شكل است، مربوط به قرن هشتم تا دهم هجرى مى شود و رواق آن، كه دورتادور حرم را در بر گرفته، دورة صفويه به آن اضافه شده است. در دهانه هاى حرم، كه به رواق آن باز مى شود و نيز دهانه هاى رواق كه با فضاى حياط مرتبط مى شود، شبكه هاى چوبى به كار رفته است. اين نوع نرده پنجره علاوه بر تبادل هوا و ورود نور، مانع نفوذ افراد براى عدم دسترسى به فضايى خاص ساخته شده اند كه از آن جمله می توان به ضريح چوبى درشت سبز رنگ به طول 2.60  و عرض 1.83 و ارتفاع 1.80 اشاره کرد. که بر روی پايه اى از سنگ هاى مرمرى قبر قديمى با ارتفاع 15 سانتى متر  بنا شده امروز ضريح فلزى جانشين آن شده. متأسفانه تاريخى بر اين ضريح چوبى حك نشده، اما داخل ضريح صندوق چوبىِ بقعه بوده كه محمدتقى مصطفوى در كتاب خود با نام هگمتانه آثار تاريخى همدان و فصلى درباره ابوعلى سينا آن را از آثار شيوا و برجسته منبت كارى عهد ايلخانى و يا تيمورى مى داند
از اين نوع ضريح نيز می توان به ضريح بقعه هاى ديگر شهرهمدان مانند امامزاده اهل بن على از آثار دورة شاه طهماسب  دوره صفویه ( 984-930 ) و امامزاده حسين  به احتمال قوی از دوره صفويه  و يا امامزاده اسماعيل مربوط به سال 1135 ق، آخرين سال حكومت صفويه در ايران  ، و يا امامزاده محسن معروف به امامزاده كوه، در جنوب غربى شهر همدان و در كنار روستاى برفجين، از آثار دورة مغولى قرن هشتم هجرى اشاره كرد
امروزه ضريح هاى چوبى برداشته شده و ضریح هاى فلزى جاى گذارده شده است. ساختن اين نوع نرده پنجره ، كه با مصالح بومى انجام شده، تا دورة قاجاريه در بناهاى شهر همدان ادامه داشته است. در اين نمونه ها، پنجره همراه با نرده و با كاربرد عدم دسترسى ساخته مى شود و بيشتر در طبقة همكف و با طرح هاى هندسى و شكل هاى چندضلعى، دايره، و نيز بيضى است.
 (4  نرده پنجره در دورة قاجارية شهر همدان
بناهاى ساخته شده در دورة قاجاريه شهر همدان بيشتر دوطبقه هستند. طبقة همكف قدرى پایین تر از سطح حياط است كه بيشتر شامل سيزان  ، مطبخ، و يا حوض خانه است و طبقه اول فضاى نشيمن است. اين فضاها در نماى داخلى داراى در، پنجره، و يا روزن هستند، اما در نماى بيرونى تنها طبقه اول است كه پنجره دارد و طبقه همكف هيچ پنجره و يا روزنى ندارد. پنجره ها بيشتر دولته اند و از جنس چوب و به شکل هاى مستطيل، گاهى مربع، دايره، و نيز بيضى ساخته شده اند. پنجره هاى نماى داخلى بدون نرده هستند، اما روز نها با نرده پنجره هاى چوبى محصور شده اند. پنجر ههاى نماى بيرونى بيشتر اين بناها نيز داراى نرده فلزى است
آثار به جاى مانده از معمارى دوره قاجاريه شهر همدان نشان مى دهد كه استفاده از نرده پنجره در معمارى اين دوره متداولبوده است. اما حدود آن مشخص نيست، زيرا هيچ مطالعه اى در خصوص دوره بندى خانه هاى قاجارية شهر همدان نشده است
و نمی توان اوايل و يا اواخر دورة آن را مشخص كرد. اين نرده پنجره ها را می توان به دو دسته تقسيم بندى كرد نرده پنجره  به روش سنتى بازمانده از فرهنگ معمارى ايران و نيز نیز نرده پنجره كه با استفاده از فلز و المان هاى جديد ساخته شده ند.
پنجره سنتینرده پنجره سنتی :
معمارى اين نوع نرده پنجره تداوم معمارى ايرانى دوره هاى قبل است. در اين نوع، نرده و پنجره يكى است، يا با مصالح به كاررفته در بنا ساخته شده، مانند نرده پنجره هاى برج قربان، و يا از جنس چوب و با طرح هاى مشبك هندسى كه بر روى روزنه هاى بدون بازشو طبقه همكف نماى داخلى ساخته شده اند، مانند نرده پنجره هاى چوبى به كاررفته در بقعة امامزاده يحيى  همدان.
 نمونه هاى بسيارى از اين نوع نرده پنجره را می توان در بناهاى دوره قاجارية شهر همدان و ديگر مناطق ايران مانند خانه محمديه در سمنان مشاهده كرد


نرده پنجره با مصالح و روش جديد
ساخت حصار فلزى در جلوى پنجره با المان جديد از دوره قاجاريه وارد معمارى شهر همدان مى شود. اين نوع حصار درحقيقت نرده پنجره هاى است كه، با كاركرد حفاظ و تزيين، بعد از نصب پنجره هاى نماى بيرونى (نماى شهرى) بر روى آ نها نصب گرديده است و شامل سطحى مشبك فلزى است. بيشتر به نظر میرسد كه طرحى شبيه حرف «S» انگليسى با پيچش حلزون ىشكل  در دو سر آن به صورت قرينه سازى تكثير و اجرا گرديده است.
 اين سطح مشبك در كلاف چوبى استوار و بر روى پنجره نصب م ىشده است. اين نرده پنجره همان فرفورژه است كه در معمارى اروپا براى ساخت نرده و حفاظ پله به كار رفته است. با نفوذ فرهنگ غرب در دوره قاجاريه محيط مساعدى براى شروع معمارى برونگرا در شهر همدان ايجاد مى شود و استفاده از نرده پنجره با طرح فرفوژه در نماى بيرونى بناهاى اين دوره متداول مى گردد. اين نرده ها از ميله هاى باريك فلزى ساخته شده اند كه استحكام چندانى ندارد و نيز بر روى پنجره هاى طبقه اول كه در ارتفاع و دور از دسترس قرار دارند، نصب گرديده است
با بررسى شواهد موجود چنين به نظر می رسد كه نرده در پنجره ها بيشتر جنبه تزيينى دارد تا حفاظتى و، مانند نمونه هاى قديمى آن، كاركرد حجاب را در فضاى پشت پنجره دارد. متأسفانه شواهد مستندى از سازندگان نرده پنجر ه به جاى نمانده است. همچنين در خصوص بناهاى دوره قاجاريه شهر همدان مطالعه  توالى تاريخى اى نيز انجام نگرفته است و نمی توان روند تاريخى براى نرده پنجره مشخص كرد. اما با بررسى ميدانى در ساخت نرده پنجر ه و طر حهاى به كاررفته در انواع آن، می توان روندى تكاملى را براى آن قائل شد كه خود امكان مى دهد تا مقدم و مؤخر در ساخت نرده پنجر ه مشخص گردد. بر اين اساس انواع آن در چهار گروه دسته بندى و بررسى گرديده اند.

1) گروه اول
در اولين مرحله از معمارى دوره قاجاريه شهر همدان استفاده از نرده پنجره فلزى بر روى پنجره هاى نماى بيرونى بناها (تا آن زمان بدون حفاظ بودند) باب مى شود. با بررسى بيشتر بر روى پنجره هاى داراى هلالى میتوان مشاهده كرد كه اين پنجره ها تنها در بخش مستطي لشكل داراى نرده هستند و بخش هلالی آن  ها بدون حفاظ باقى مانده است. بررسى اين نمونه ها نشان مى دهند كه در ابتدا استادكاران تنها می توانستند نرده پنجره هايى به شكل مستطيل بسازند كه از تكرار شكل شبيه نقش مایه ) واحد نقش)  شبيه «S» ایجاد می شود.
اين مرحله از معمارى شهر همدان، م ىتوان گفت كه فلز به جاى چوب در بخشى از تزيين نماى بيرونى بناها وارد معمارى مى گردد. اين نوع نرده پنجره را می توان نخستين نمونه نرده  به كار رفته در پنجره هاى دوره قاجاريه همدان معرفى كرد. تعداد 18 عدد از اين نوع ثبت گرديده است.

حفاظ پنجره قدیمی

طرح به كاررفته و روش ساخت
استادكاران همدانى براى طراحى و ساخت نرده پنجره گروه اول از مقدار واحد و تقسيم خطوط همانند روش هاى طراحى نقوش هندسى ايرانى استفاده كرد هاند. ابعاد درنظرگرفته شده براى طراحى اين نقش نسبت 2 واحد براى عرض و 5 واحد براي طول است كه در زيرنقش آن 10 مربع مساوى را تشكيل می دهد،
براى ترسيم حلزونی ها ابتدا چهار مربع به ابعاد 2 واحد انتخاب و مطابق شكل به هشت قسمت مساوى تقسيم می گردد. سپس دايره هايى بر اساس تقسيمات انجام شده ترسيم می شود. در ادامه نقش حلزونى ابتدا به دور دايره  بزرگتر میچرخد و در اتصال ايجادشده به دايره هاى كوچك تر منتقل میگردد. بدين ترتيب نقش حلزونى ايجاد می شود. سپس به همين روش، قرينه آن اجرا و در آخرين مرحله انتهاى حلزونی ها به يكديگر متصل می شود تا شکلی شبیه به «S»  با پيچش حلزونى ايجاد شود.
برای ساخت نرده پنجره در ابتدا شکل شبیه به «S»  با گرم كردن و پيچش ميله گرد آماده شده به دور يك محور دايره ای شكل فرم داده مى شود.
 در مرحلة بعد بر اساس ابعاد پنجره شکل شبیه به «S» به دست آمده به صورت قرینه  به دست آمده به صورت قرينه ردیف هاى عمودى كنار هم قرار مى گيرد و با بست به ميله هاى فلزى متصل مى شود  براى ايجاد سطحى مشبك اين عمل به دفعات تكرار مى گردد تا ابعاد مورد نظر به دست آيد
در مرحله بعد كلافى چوبى در ابعاد پنجره آماده مى شود، براى ساخت اين كلاف ابتدا چو ب هايى با عرض و قطر حدود 5تا 6 سانتى متر آماده و در ابعاد طول و عرض پنجره برش داده مى شود، سپس شيارهاى طولى به قطر حدود 2 و عرض 1 سانتى متر در وسط چوب ها ايجاد مى گردد و سطح مشبك فلزى در داخل آنها قرار مى گيرد تا يك چهارچوب به دست آيد. سپس گوشه هاى چهارچوب با میخ هاى چوبى به يكديگر محكم مى شود. بدين ترتيب سطح مشبك فلزى در وسط كلاف چوبى داخل شيارهاى ايجادشده محصور مى گردد و يك سطح مشبك ايستا و مقاوم ايجاد مى شود  در آخرين مرحله نيز نرده پنجره آماد هشده با ميخ به چهارچوب پنجره متصل مى شود. بررسى نمونه ها نشان مى دهد كه طراحى و ساخت نرده پنجره ها با دقت فراوان انجام گرفته است.

حفاظ پنجره قدیمیگروه دوم
در دوره بعدى از معمارى اين نرده ها در دورة قاجاريه، هنرمندان سازنده نرده پنجره، با تجربه به دست آمده، در ساخت نرده پنجره تسلط مى يابند. اين امر را می توان با بررسى و مقايسه نرده پنجره داراى هلالى مشاهده كرد. در اين مرحله استادكاران تغييراتى در ابعاد شكل شبيه  «S» ایجاد می کنند و موفق به طراحى و ساخت نرده پنجره هاى میشوند كه  می تواند سطح كامل پنجره هاى مستطيل داراى هلالى را بپوشاند. اين
مرحله كه خود روندى تكاملى دارد، سرآغاز طراحى با اشكال و ابعاد متفاوت در مراحل بعدى ساخت نرده پنجره ها مى گردد كه میتوان روش اجراى آ نها را در سه مرحله بررسى كرد. از اين نوع 23 نردة پنجره ثبت گرديده است.
طرح به كاررفته و روش ساخت
الف) نوع اول: در اين مرحله استادكاران براى اينكه بتوانند سطح پنجره را كاملاً پوشش دهند ضلع بالايى كلاف نرده پنجره را به شكل منحنى درمى آورند. سپس براى پوشش سطح پنجره از همان طرح گروه اول، شكل شبيه «S» استفاده می کنند.
 با بررسى اين نوع نرده پنجره مشاهده مى شود كه قسمتى از شکل شبیه «S»  در زير كلاف چوبى بخش هلالى پنهان  گرديده است. اين عمل نشان مى دهد كه در اين مرحله هنوز استادکاران طراحی خاصی برای ساخت نرده پنجره دست نياورده اند
ب) نوع دوم: نمونه ديگرى از نرده پنجره هاى داراى هلالى هستند که در بخش هلالی  آن شكل شبيه به صورت «S»  كامل اجرا شده و قسمتى از آن در زير كلاف چوبى پنهان نگرديده است. در اين نمونه براى پوشش سطح پنجره از همان شکل شبیه به   «S»گروه اول استفاده شده است، اما به نسبت فرم هلالی آن یک سر شكل شبيه  «S» بزر گتر اجرا شده تا بخش  منحنى را كامل پوشش را پوشش دهد
پ) نوع سوم: براى ساخت اين نمونه نرده پنجره، كه بر روى پنجره هاى دو بخشى داراى بازشو وكتيبه هلالی شكل به كاررفته است، استادكاران از شكل پنجره تبعيت می كنند. آ نها با قرار دادن قطعه چوبى بين بخش مستطيل و هلالى، نرده پنجره هايى به شكل پنجره ها طراحى و اجرا میكنند. براى پوشش دو سطح ايجادشده نيز از همان شكل شبيه   «S»استفاده می شود.تنها تفاوت در گوشه هاى بخش هلالى است كه براى پوشش آن يك سر شكل شبيه «S» را بزرگ تر در نظر میگیرند و آن را به صورت افقى به كار مى برند.
با مقايسه تطبيقى نمونه هاى سه نوع گروه سوم می توان نتيجه گرفت كه در اولين نوع استادكاران تنها فرم نرده پنجره را تغيير می دهند و به شكل پنجره تبديل میكنند و در شكل شبيه «S» تغییری ایجاد نمی کنند
در نوع دوم ابعاد سر حلزونى شكل شبيه «S» را تغییر میدهند و موفق به پوشش سطح نرده پنجره با شكل كامل شبيه «S» میشوند. در نوع سوم با تغيير بيشترى در ابعاد سر حلزونى شكلى شبیه  «S» ايجاد میكنند و روش چيدمان آن را نيز تغيير میدهند. در مقايسه ديگرى بين نرده پنجره هاى اين گروه با گروه اول میتوان به اين نكته دست يافت كه استادكاران در ساخت نرده پنجر هها با دو مشكل اصلى، تفاوت ابعاد و شكل ظاهرى پنجره ها مواجه بوده اند.
آ نها در طول ساخت نرده پنجره ها سعى كرده اند كه با تغيير در ابعاد شکل شبیه به «S»  اين مشكل را برطرف كنند. اين امر خود باعث گرديده تا روندى تكاملى در طراحى و ساخت نرده پنجره ايجاد شود.
حفاظ پنجره قدیمی
گروه سوم
با بررسى نرده پنجره هايى كه در اين گروه دسته بندى شده اند، میتوان دريافت كه همگى داراى ابعاد متفاوتى از مستطيل و يا نزديك به مربع هستند كه نمیتوان سطح آ نها را با شكل شبیه «S»  گروه اول و دوم پوشش كامل داد، پس بايد تغييرى  در ابعاد شکل شبیه «S» ايجاد شود. استادكاران در اين مرحله با تجربه به دست آمده از تغییر شکل شبیه «S»   در نرده پنجره هاى  داراى هلالى، دست به نوآورى مى زنند و ابعاد شكل شبيه «S»  را متناسب با ابعاد هر پنجره تغيير مى دهند. بدين شكل موفق به پوشش كامل آ نها مى شوند. براى دستيابى به نردة پنجره هايى با ابعاد متفاوت بيشتر از دو روش استفاده شده است. از اين نوع نرده پنجر ه تعداد 14 نمونه ثبت گرديده است

طرح به كاررفته و روش ساخت
الف )روش اول
نمونة اول: در اين نمونه نرده پنجره ها براى دستيابى به ابعاد مستطيل نزديك به مربع طراحى شده است. استادكاران ابعاد عرض شكل شبيه «S» را یک و نیم برابر بیشتر از نوع اولیه آن در نظر می گیرند. با اين تغيير می توان سطح پنجره هاى مستطيل نزديك به مربع را به خوبى پوشش داد

نمونة دوم: در نمونه اى ديگر، در طبقه همكف از بناهاى دوره قاجاريه شهر همدان روزنه هايى به فضاى بيرونى باز شده است. اين روزنه ها بيشتر براى ورود هوا تعبيه گرديده است و تنها چهارچوبى در نماى ديوار هست كه فضاى داخلى را به فضاى بيرونى مرتبط می كند.
براى نفوذناپذير كردن اين روزنه ها نياز به ساخت نرده پنجره هايى مقاوم بوده است. استادكاران براى دستيابى به مقاومت بيشتر دست به ابتكار می زنند،آن ها فاصله بين دو سر شكل شبيه «S» را به اندازه یک واحد كوتا ه تر از نوع اوليه آن در نظر میگيرند تا سطح فشرده ترى ايجاد شود. همچنين براى مقاومت بيشتر، ميله هاى نازك عمودى را حذف و تسمه هاى فلزى با قطر بيشتر جانشين آ نها می كنند.
بدين ترتيب مقاومت بيشترى در سطح نرده پنجره ايجاد می شود.
اين ابتكار باعث می گردد كه هم نرده پنجره استحكام بيشترى يابد و هم شكل و فرم آن تغيير نكند و با كمترين تغيير ممكن در شكل ظاهرى، استحكام بيشترى حاصل شود
نمونه سوم: در نمونه اى ديگر استادكاران براى برطرف كردن مشكل ديد فضاى بالاى سردر ورودى ها، بايد حفاظى طراحى مى كردند تا ميدان ديد بيشترى داشته باشد و بر فضاى بيرونى كوچه و يا گذر تسلط كامل باشد. به همين منظور آن ها نرده پنجره هايى به فرم منحنى طراحى كرده و ساخته اند. براى دستيابى به اين امر ابتدا فاصله بين دو سر شكل شبيه «S»یک  واحد كوتا هتر از نوع اولية آن طراحى مى شود. اين امر باعث فشردگى سطح مشبك و نيز شكل پذيرى آن در فرم منحنى مى شود كه جنبه حفاظتى بيشترى به نرده پنجره میبخشد.
سپس براى بهبود ديد منظر ميله هاى عمودى بخش مركزى آن را يك در ميان حذف م ىكنند. اين نرده پنجره ها بيشتر درروزنه هاى بالاى سردرها به كار رفته است. سطح بيرون زده آنها باعث مى شود كه ميدان ديد بيشترى جلوى روى بيننده در سمت پايين راست و چپ سردر ايجاد شود

ب)روش دوم
نمونه اول: طراحى نرده پنجره ها در اين نمونه بيشتر براى دستيابى به ابعاد مستطيل كشيده در نظرگرفته شده است. براى دستيابى به اين امر استادكاران فاصله بين دو سر شكل شبيه «S» را بيشتر از 1 واحد بزرگ تر از نوع اوليه آن در نظر گرفته اند
با اين تغيير، طول شكل شبيه «S» کشیده تر می شود.و می توان سطح پنجره هاى مستطیل شكل با طول كشيده را پوشش داد.
اين تغيير باعث مى گردد كه فضاى خالى بيشترى در سطح نرده پنجره ايجاد شود و اين خود يك ويژگى در ساخت نرده پنجره است
نمونه دوم: به نظر مى رسد كه با گذشت زمان كاربرد حجاب در نرده پنجره ها كمرنگ مى شود و ديد منظره جلوه بيشترى می یابد. زیرا شکل شبیه به «S» سطح تقریبا فشرده ای ایجاد می کند. و به بيننده اجازه نمى دهد به خوبى نماى منظره را ببيند.
در اين نمونه استادكاران براى برطرف كردن اين نقص دست به ابتكار زدند، آ نها ابتدا از شكل شبيه «S»
 با طول کشیده استفاده میكنند كه خود باعث كاهش فشردگى طرح مى گردد.
سپس یک سر شکل شبیه «S»  را كوچكتر طراحى میكنند  تا فضاى خالى بيشترى در نرده پنجره ايجاد شود. بدين شكل علاوه بر حفظ حجاب فضاى بيشترى براى ديد منظر ايجاد مى گردد .
اما اين تغيير نيز باعث مى گردد كه يك سر حلزونی ها ازميله هاى عمودى فاصله دار شود و استحكام نرده پنجره كم شود.
با بررسى انجام شده به خوبى مشخص است كه در اين نمونه ها جنبه حفاظتى نرده پنجره كمرنگ تر شده و جنبه تزيينى آن  غالب گرديده است.
نمونة سوم: در نمونه اى ديگر استادكاران در آخرين تلاش خود براى افزايش ديد و تسلط ناظر بر فضاى بيرونى، دست به يك به ابتكارى ديگر مى زنند. آ نها ابتدا شكل شبيه «S» با یک  سر حلزونى كوچك را انتخاب و بسيار كشيده طراحى میكنند. تا فضاى خالى بيشترى نسبت به نمونه هاى قبلى ايجاد شود.
از طرفى نيز سطح نرده پنجره را با فاصله حدود 30 سانتى متر از پنجر ه نصب میكنند. فاصله ايجادشده در چهار سمت پنجره را با همان طرح كشيده مى پوشانند تا پنج سطح مشبك ايجاد شود. با اين اقدام بهترين حالت براى ديد ناظر در پنچ جهت ايجاد مى گردد. طرح به كاررفته در اين نمونه نيز متفاوت است.
برخلاف نمونه هاى قبل از سه نقش مايه استفاده شده است،
شکل  شبیه «S»  طرح اصلى و دو نقش ماية ديگر كه حاشيه و  پركنندة فضاهاى خالى است. اين امر جنبه تزيينى نرده پنجره را قوت می بخشد و نيز نشانگر شروع تحولى در طراحى نرده پنجره است كه تا آن زمان نبوده است. شايد بتوان اين نمونه را نمونه انتقالى برشمرد كه هم ويژگی هاى نرده پنجره هاى قبل از خود را دارد و هم المان هاى جديد كه در گروه چهارم جاى گرفته اند در آن به كار رفته است
با بررسى نمونه هاى نرده پنجره هاى گروه سوم و مقايسه آ نها با نمونه هاى گروه اول و دوم به نظر میرسد كه نرده پنجرهها در آغاز تنها با يك فرم ساخته می شده و بيشتر كاربرد حفاظتى و حجابى داشته است، اما با تغيير ابعاد در شكل شبيه  «S» و حلزونی هاى آن به تدريج كاربرد حفاظتى و حجابى آن  كمرنگ شده و جنبه تزيينى آن بيشتر مد نظر بوده است.

گروه چهارم
هما نطور كه گفته شد استادكاران براى طراحى و ساخت نرده پنجره كه در سه گروه قبل بررسى كرديم، تنها از يك نقش مايه كه همان شكل شبيه«S» با پیچش حلزونی است استفاده  مى كردند و با تغيير در ابعاد، قرينه سازى، و تكثير آن نرده پنجره هايى در شکل ها و ابعاد مختلف به زيبايى هرچه بيشتر طراحى و اجرا كردند. حال در اين گروه كه آخرين مرحله از ساخت نرده پنجر ه در دوره قاجاريه است، استادكاران ساخت نرده پنجره را تنها در جنبه كاربردى آن  )حفاظ و حجاب (  نمیبينند، بلكه آن را عنصرى از نماى معمارى مى پندارند و میكوشند
تا آن را از هنرى بيگانه با نقش مايه ثابت و تكرارى به هنرى بومى با نقش مايه هاى متنوع و مطبوع بدل كنند. اولين قدم در اين مسير دورى جستن از تقليد و تكرار است. به همين منظور آ نها با اندوخته هاى هنر ايرانى خود دست به نوآورى مى زدند و خلاقانه با تغيير عمده در شكل شبيه «S» نقش مایه های  جديد و متنوعى ايجاد مى كردند. اين نقش مايه ها در طراحى و اجرا از ساختار اصلى خود يعنى شكل شبيه «S» با
پیچش حلزونى تبعيت مى كنند، اما خود به عنصرى نو بدل می شوند كه با قرينه سازى، تركيب، و تكثير آن میتوان انواع شكل هاى زيبا را ايجاد كرد و در نرده پنجره هايى با ابعاد و شکل هاى متفاوت مانند مستطيل، مستطيل كشيده، مستطيل نزديك به مربع، و نيز بيضى به كار بست. در نمونه هاى اين گروه، ديگر از نقش تكرارى خبرى نيست. براى هريك از نرده پنجره ها طراحی جداگانه اى صورت گرفته است. در نماهاى خانه هاى قاجاريه تنها يك نمونه از آن به كار رفته است. از اين نوع نرده پنجره تعداد 11 نمونه ثبت گرديده است.
استفاده از يك نقش مايه
نمونه اول: اين نرده پنجره كه شايد بتوان آن را ساده ترين نمونه دانست به شكل مستطيل كشيده طراحى شده است. در اين نمونه براى طراحى نقش مايه بر اساس ابعاد پنجره از دو حلزونى كوچك و بزرگ استفاده گرديده كه بر خلاف شكل شبيه «S» در يك جهت قرار گرفته و با خطى مورب به يكديگر متصل گرديده است. بدين ترتيب نقش مايه جديدى به دست مى آيد و در طراحى نرده پنجره به صورت مورب قرينه سازى و تكثير شده و شكل جديدى را ايجاد كرده است

نمونه دوم: در اين نمونه از نقش مايه شبيه نمونه اول به صورت عمودى استفاده شده است. استادكاران ابعاد نرده پنجره را به شش قسمت عمودى تقسيم و نقش مايه آن را در يك رديف طراحى و سپس قرينه سازى و تكثير كرده اند. فضاى ايجادشده بين نقش مايه ها نيز نقشى لوزی شكل را ايجاد كرده است

نمونه سوم: در نمونه ديگر استادكاران براى طراحى نرده پنجر هاى افقى از يك نقش مايه استفاده كرده اند.آنها دو حلزونى را در يك راستا قرار داده و فاصله بين آ نها را با خطى عمودى به يكديگر متصل كرده اند. بدين ترتيب نقش مايه جديدى ايجاد شده كه با قرينه سازى و اتصال به ميله هاى عمودى تكثير شده و نرده پنجره زيبايى را ايجاد كرده است

حفاظ پنجره قدیمیاستفاده از دو و يا چند نقش مايه
الف) نوع اول: در ساخت اين نوع نرده پنجره از دو يا چند نقش مايه استفاده شده است. استادكاران پس از طراحى نقش مايه ها، انواع نرده هاى مستطيل و يا مستطيل داراى هلالى را با آن ها طراحى و اجرا كرده اند.
در اين نوع، نرده پنجره با هلال ىهايى با پنج نقش مايه طراحى شده است. نقش مايه ها با حلزونی هايى متصل به يكديگر و به صورت كوچك و بزرگ، با فاصله كم و زياد، هم جهت و يا در جهت مخالف و با خطوط عمودى يا منحنى طراحى شده اند. طرح نرده پنجره بر اساس شكل و ابعاد پنجره ابتدا به شش قسمت عمودى تقسيم و  یك ششم آن با تركيب و كنار هم قرار دادن نقش مايه ها  طراحى و سپس قرينه سازى و تكثيرگرديده است. براى  طراحى بخش هلالى نيز بر اساس انحناى موجود از نقش مايه ها با چيدمان افقى و مورب استفاده شده است. بدين ترتيب نرده  پنجر هاى زيبا و با فضاى نقش و زمينه شبيه به نقوش هندسه ايرانى با فرم هاى مختلف و چشم نواز طراحى و ساخته شده است كه نگاه انسان را معطوف خود میكند.

ب) نوع دوم : نرده  پنجره هاى بيضى شكل: در نمونه ديگر استادكاران براى پنجره هاى بيضى شكل كه بيشتر در سردر ورودى خانه ها به كار رفته اند نرده پنجره طراحى و اجرا میكنند.
نمونه اول: براى طراحى اين نمونه ابتدا سه نقش مايه طراحى گرديده است. اين نقش مايه ها با حلزونی هاى هم اندازه و يا بزرگ و كوچك به صورت هم جهت و يا مخالف هم، با فاصله و يا در كنار هم با خط منحنى و يا افقى به يكديگر متصل شده هند. حال براى طراحى نرده پنجره ابتدا يك چهارم بيضى انتخاب و با قرينه سازى نقش مايه ها طراحى شده است. سپس با قرينه سازى بخشهاى ديگر آن تكثير و تكميل گرديده است. در طرح حاصله، حلزونی ها به زيبايى هرچه بيشر در كنار يكديگر هستند و فرمى شبيه كمان با زه كشيده را تداعى  می کند
نمونه دوم: در نمونه اى ديگر نرده پنجره اى بيضی شكل بر سر در ورودى يكى از خانه هاى قاجارى همدان نقش بسته است.
براى ساخت اين نرده پنجره چهار نقش مايه طراحى گرديده است. اين نقش ماي هها بيشتر يك حلزونى و يا دو حلزونى است كه در يك جهت قرار گرفته و با خطى منحنى ادامه يافته و يا به يكديگر متصل شده اند. استادكاران براى طراحى اين نرده  پنجره، با كنار هم قرار دادن نقش مايه ها، ابتدا نيمى از آن را طراحى و سپس با قرينه سازى نقش بيضى را كامل كرده اند.
بدين ترتيب نقشى زيبا ايجاد شده كه در آن شكل دو پروانه در حال پرواز و يك پروانة بزرگ با بال هاى باز نشسته بر روى شاخه اى تداعى مى شود
پ) نوع سوم: در اين نوع استادكاران نرده پنجره هايى با حاشيه در شكل مستطيل و مستطيل داراى هلالى طراحى و اجرا كرده اند.

نمونه اول: براى ساخت نرده پنجره مستطيل شكل با حاشيه، چهار نقش مايه طراحى شده است. نقش مايه با شكل دايره، شکل شبیه «S»  , دو حلزونى هم جهت، و يا يك حلزونى كه ، با خطى منحنى ادامه يافته و يا به يكديگر متصل شده است.
براى طراحى اين نرده پنجره ابتدا يك چهارم مستطيل انتخاب و، با تركيب و كنار هم قراردادن نقش مايه ها، حاشيه و متن آن طراحى شده است. سپس بخش هاى ديگر آن با قرينه سازى تكثير نقش مستطيل تكميل گرديده تا شكلى دايره وار در مركز نرده پنجره ايجاد شود
نمونة دوم: در اين نمونه براى پنجره نرده اى داراى هلالى با حاشيه طراحى گرديده است. در ابتدا سه نقش مايه طراحى شده است.نقش مايه ها شامل دو حلزونى هم اندازه، كوچك و بزرگ، هم جهت و يا مخالف هم، نزديك و يا با فاصله از هم هستند، و با خط منحنى و يا افقى به يكديگر متصل شد هاند. حال براى طراحى نرده پنجره ابتدا بر اساس ابعاد پنجره، با دو رديف نقش مايه، حاشيه آن طراحى شده
كه در بخش هلالى تنها از يك رديف نقش مايه استفاده شده است. فضاى متن نيز به شش قسمت عمودى تقسيم شده و یک ششم آن با كنار هم قراردادن و قرينه سازى نقش مایه ها طراحى گرديده است.
سپس بخش هاى ديگر آن با قرينه سازى و تكثير تكميل شده است.
طراحى نقش مايه ها و چيدمان و قرينه سازى آ نها طرحى زيبا و منحصر به فردى را ايجاد كرده كه داراى ويژگی هاى نقوش هندسى ايرانى است. در اين نمونه علاوه بر فضاى طرح، زمينه نيز به نقش تبديل گرديده است. همچنين نقوش ايجادشده مشابه شکل هاى موج، سلى، و و شش ضلعى در نقوش هندسى ايرانى شده است.
میتوان گفت كه استادكاران نرده پنجره هاى با نقوش هندسى ايرانى طراحى و آن را با المان پيچش حلزونى مزين كرده اند. اين تلفيق خود نقوش نوى را ايجاد كرده كه لطیف تر و دلنشین تر است، هم ويژگی هاى هنر بيگانه را دارد و هم نقوش هندسى ايرانى را در برمیگيرد
نوع سوم: در اين نمونه استادكاران نقش گلدان پر از گل را، كه در نقاشی هاى دوره قاجاريه بسيار متداول بوده، به زيبايى هرچه بيشتر در نرده  پنجره مى آورند و به آن شخصيتى نو میبخشند
و طراحى نرده پنجره را به اوج و شكوه خود مى رسانند. براى ساخت اين نرده پنجره ابتدا هفت نقش مايه طراحى شده است.
نقش مايه ها شامل دو حلزونى هم اندازه و يا بزرگ و كوچك است كه در يك جهت و يا مخالف هم، با فاصله كم و يا زياد، با خطوط عمودى و يا منحنى به يكديگر متصل شده و يا ادامه يافته اند. براى طراحى نرده پنجره ابتدا آن را به دو قسمت تقسيم مساوى كرده اند و با كنار هم قرار دادن نقش مايه ها نيمى از آن طراحى شده است. سپس با قرينه سازى نيمه ديگر تكميل گرديده تا نرده پنجره اى هم چون تابلو نقاشى زيبايى با خطوط
كاملا منحنى ايجاد شود
جمع بندی و نتیجه گیری
با وجود نرده پنجره هایی مانند فخرومدین , شبک و دیگر نمونه ها در دوره هاى مختلف معمارى ايران، می توان گفت نرده پنجره از نظر كاربرى عضوى از معمارى سنتى ايران است و ريشه هزارساله دارد. اما از نظر مواد تشكيل دهنده، شيوه اتصال بر روى پنجره، و طرح هاى به كاررفته در آن، عضوى جديد است كه از دوره قاجاريه وارد معمارى سنتى ايرانى گرديده است.
بررسى انجام گرفته بر روى نرده پنجره هاى بناهاى باقى مانده از دوره قاجاريه شهر همدان نشان مى دهد كه ساخت نرده پنجره ها روند تكاملى دارد و از تنوع ابعاد و شكل پنجره ها تبعيت می كند كه میتوان آن ها را از نظر روند تكاملى به چهار دسته تقسيم بندى كرد:
دسته اول: شامل نرده پنجره هايى با ابعاد مستطيل مى شود كه بر روى پنجره هاى مستطيل و مستطيل داراى هلالى به كار رفته و بخش هلالى آنها بدون نرده پنجره باقى مانده است. اين نرده پنجره ها با طرح با نقش مايه اى (واحد نقش) شبيه «S» ساخته شده است كه در زيرنقش مستطيل و به روش تقسيم خطوط اجرا مى شود و داراى نسبت 2.5 واحد طول به 1 واحد عرض است كه با قرينه سازى تكثير و در كلافى چوبى استوار و بر روى پنجره نصب مى گردد.
دسته دوم: شامل نرده پنجره هايى است كه استادكاران با تجربه اندوزی و تغییر در یک سر حلزونی شکل شبیه «S»  موفق به طراحى و ساخت آن شده اند. اين نرده ها سطح كامل پنجره هاى مستطيل داراى هلالى را مى پوشاند. در اين مرحله گامى جديد در طراحى و تغيير شكل نرده پنجرهها و نيز ابعاد شكل شبيه «S» ايجاد مى شود. ترسيم شكل ها در زيرنقش مستطيل و به روش تقسيم خطوط، همانند گروه اول، اجرا مى شود، اما نسبت طول به عرض سر حلزونی ها 1.5 واحد طول به 1 واحد عرض تغییر می کند كه با قرينه سازى تكثير مى گردد.
 نمونه هاى اين دسته همانند دسته همانند دسته اول با ميله هاى نازك ساخته مى شود و در كلافى چوبى استوار و بر روى پنجره نصب مى گردد.
دسته سوم: نرده پنجره هاى اين گروه بر اساس شكل پنجره ها در ابعاد و شكل متنوع هستند. استادكاران با تغيير طول و عرض  به شکلی شبیه «S»  با ابعاد دلخواه دست يافته اند. از طرفى نيز در نمونه هايى، با افزايش طول شكل شبيه «S» و نیز کوچک کردن كردن يك سر حلزونی هاى آن، از فشردگى سطح مشبك نرده پنجره ها كاسته و مزاحمت كمترى در ديد منظر ايجاد كرده اند. در اين گروه همانند گروه هاى قبلى، ترسيم شكل ها در زيرنقش مستطيل و به روش تقسيم خطوط اجرا مى شود و داراى نسبت هاى 3 واحد طول به 1 واحد عرض و نيز 2 واحد طول به 1 واحد عرض است كه با قرينه سازى تكثير مى گردد. اين نرده پنجره ها مستطيل شكل، هلالی دار و كتيبه دار هستند
 نصب اين نرده پنجره ها مستقيماً و يا با فاصله اى چند سانتى مترى از پنجره صورت گرفته كه مانند نمونه هاى گروه اول اجرا گرديده اند. تنها در برخى از نمون هها كلاف فلزى به جاى كلاف چوبى استفاده گرديده است.
دستة چهارم: اين گروه در آخرين مرحله از ساخت نرده پنجره در دوره قاجاريه اجرا می شده است. در اين مرحله استادكاران ابعاد شکل شبیه «S»  همچنين ابعاد، جهت و فاصله بين حلزونی ها ، را تغيير مى دهند و نقش مايه هاى جديدى ابداع میكنند و با كنار هر قرار دادن، تركيب، قرينه سازى، و تكثير  آن ها انواع نرده
پنجره هاى مستطيل، مستطيل داراى هلالى و كتيبه دار، و نيز بيضی شكل را به زيبايى هر چه بيشتر طراحى و اجرا می كنند كه هريك طرح جداگانه اى دارد و تنها يك نمونه از آن ساخته و بر روى پنجره ها نصب گرديده است. در اين گروه ترسيم شکل ها متفاوت مى شود، زيرا هر نرده پنجره طرح خاص خود را دارد كه در آن از يك تا هفت نقش مايه به كار رفته است ونمیتوان براى آن همانند گرو ههاى قبلى نسبتى خاص معلوم كرد. می توان گفت كه طرح ها در زيرنقش مستطيل قابل طراحى و اجرا هستند. در اين گروه سى و سه نقش مايه طراحى و در ساخت نرده پنجره ها استفاده گرديده كه تعداد هفده نمونه از آن ها شكلى متفاوت دارند و بقيه تغييريافته آ نها هستند.
شكل ها و ابعاد متنوع نرده پنجره ها، دستيابى به ديد منظر بهتر و طراحى نقش ماي هها را تا آنجا پيش مى برد كه استادكاران ديگر نرده پنجره را تنها يك حفاظ نمی بينند و می كوشند تا جنبه زيبايی شناسى به آبخشند. آ نها خود را از قيد تقليد می رهانند
و با حفظ اصول اوليه، شكل هاى جديدى طراحى و اجرا می كنند كه تا آن زمان نبوده و تنها برگرفته از ذوق و سليقه هنرمند ايرانى نرده ساز پنجره است. او هنر خود را به عنصرى مهم و تعيین كننده در نماى معمارى بدل می كند كه نقطه عطفى در تغيير و تبديل گونه اى بيگانه به عنصرى خودى و هنرى ارزنده است.
متأسفانه اطلاعات موثقى از هنرمندان همدانى اين حرفه در دست نيست. تنها شواهد باقى مانده نرده پنجره هايى است كه در بافت تاريخى شهر همدان به يادگار باقى مانده است. به نظر پژوهشگر اين شواهد نشان مى دهد كه هم زمان با ساخت پنجره ها، نرده پنجره براى آ نها طراحى و ساخته نشده است، بلكه پس از گذشت زمان نرده به پنجره هاى بناهاى دوره قاجاريه اضافه شده است و تنها در گروه چهارم، مربوط به اواخر دوره قاجاريه است كه نرده پنجره ها براى پنجره ها طراحى و پس از نصب پنجره ها بر روى  آن ها قرار گرفته اند.
نرده پنجره هاى طراحی شده در دوره قاجاريه شهر همدان سرآغازى بر ساخت نرده پنجره هاى فلزى در معمارى دوره هاى بعدى است. اين روند در معمارى دوره پهلوى اول نيز ادامه می يابد و خود باعث رشد و شكوفايى و تحول در هنر ساختن نرده پنجره می شود. هنرمندان اين رشته در اين دوره طرح هاى  به كاررفته در دوره قاجاريه را تغيير می دهند و اقتباس از اروپا را كنار می گذارند. آ نها به طرح هاى هندسى ايرانى و طرح هايى كه در تزيينات آجر كارى و مخصوصا كاشی كارى استفاده شده روى مى آورند و با خلاقيت ذهنى خود نقش می آفرينند كه نمونه هاى زيباى آن بر نماى بناهاى دوره معمارى پهلوى اول و دوم اين شهر چشم نوازى می كند كه خود نياز به بررسى جداگانه اى دارد.

منابع و مآخذنرده هاى زيبا
خاستگاه هاى معمارى پنجره، جُستارى در مفهوم پنجره ». پارسا، محمدعلى در مجلة مسكن و محيط روستا، ش 134 ،« در زبان فارسى و فرهنگ ايرانى
.94 - (تابستان 1390 )، ص 75
پيرنيا، محمدكريم. آشنايى با معمارى اسلامى ايران، تدوين غلامحسين . معماريان، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت، 1374

حسينى سير، سيدحسين. شناسايى و بررسى طرح نرده پنجر ههاى بافت . تاريخى همدان، دانشگاه آزاد اسلامى واحد همدان، 1391 خزاعى، ميثم. پنجره به مثابه نظرگاه در نگارگرى ايرانى (دورة تيمورى و صفوى)، پايان نامة كارشناسى ارشد، اصفهان: دانشكده هنرهاى تجسمى . دانشگاه هنر، 1390

زمانى، سپيده. سمبوليسم و كاركرد رنگ در ارس ىهاى تاريخى قاجار در دو شهر اصفهان و تبريز، پايان نامة كارشناسى ارشد، اصفهان: دانشكده هنر
. اديان و تمدنها دانشگاه هنر، 1389
. زمرشيدى، حسين. پيوند و نگاره در آجركارى، تهران: زمرد، 1380 كاش ىكارى ايران (گره معقلى)، جلد 2، تهران: كيهان، 1368
سلطانزاده، حسين. پنجر ههاى قديمى تهران، دفتر پژوه شهاى فرهنگى،
.1375
شيخ بهايى، محمد بن حسين. كليات شيخ بهايى، تهران: انتشارات اقبال،
ب ىتا.
در ،« مطالعة طرح ارس ىهاى كا خهاى قاجارى تهران » . عليپور، نيلوفر .22 - فصلنامة نگره، ش 18 (تابستان 1390 )، ص 5

غضبانپور، جاسم. زندگى جديد كالبد قديم، گزيد هاى از بناهاى باارزش . تاريخى، تهران: انتشارات وزارت مسكن و شهرسازى، 1372



بانک اطلاعات مشاغل مجموعه